ΑΛΗ ΚΙΟΥΝΓΚΟΥ -ΑΛΗ ΓΚΟΓΚΟ. ΟΙ ΑΦΡΙΚΑΝΟΙ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΧΩΡΙΟ ΤΟΥΣ…

by on 31 Δεκεμβρίου 2018

Τρία χρόνια κράτησε η έρευνα του δικηγόρου Χαρίδημου Α. Παπαδάκη από το χωριό Σελλιά κοντά στον Πλακιά Ρεθύμνου για τους Χαλικούτες ή Χαλικούτηδες, που ήταν Αφρικανοί σκλάβοι και οικονομικοί μετανάστες στην Κρήτη.

Ο Κος Παπαδάκης ταξίδεψε σ’ όλη την Κρήτη, πέρασε στην Τουρκία και τη Λιβύη, για να βρει στοιχεία για τους Αφρικανούς και γενικότερα για τους σκλάβους της Κρήτης.

Το εξώφυλλο του βιβλίου του «Οι Αφρικανοί στην Κρήτη, Χαλικούτες», που κυκλοφόρησε από τις Γραφικές Τέχνες Καραγιαννάκη στο Ρέθυμνο, κοσμείται από έναν Αφρικανό Κρητικό, τον Κεμάλ Τούτσμαν, που γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1922 και πέθανε στο Αϊβαλί το 2007.

Η πρώτη άφιξη Αφρικανών στην Κρήτη γίνεται το 1669 με την πτώση του Ηρακλείου απ’ τους Ενετούς. Τα σκλαβοπάζαρα γνωρίζουν άνθηση. Μαύροι σκλάβοι «εισάγονται» από την κεντρική Αφρική μέσω Καΐρου και λευκοί σκλάβοι από το Βορρά. Η μεγαλόνησος γίνεται σημείο πώλησης σκλάβων -στα Χανιά, επί της οδού Νοέλ, στο Ρέθυμνο και το Ηράκλειο, στο μεϊντάνι, δηλαδή την κεντρική αγορά.

Ενδιάμεσα θα υπάρξουν κι άλλες μεταφορές σκλάβων, όμως η δεύτερη μαζική μεταφορά θα γίνει κατά την περίοδο 1830-40 με την αιγυπτιοκρατία. Απελεύθεροι μαύροι που υπηρετούν στον στρατό του Μεχμέτ Αλή δημιουργούν χωριό έξω από τα τείχη των Χανίων, το Κουμ Καπί. Ομως ανά τακτά χρονικά διαστήματα Αφρικανοί οικονομικοί μετανάστες έρχονται για ένα καλύτερο μέλλον. Τα σκλαβοπάζαρα παραμένουν στην Κρήτη ως την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα.

Η λέξη «Χαλικούτης», σημειώνει ο Χ. Α. Παπαδάκης, είναι άγνωστη για πολλούς. Και σήμερα ακούγεται ελάχιστα, αλλα υποτιμητικά, σε ορισμένες περιοχές της Κρήτης, χωρίς οι περισσότεροι να γνωρίζουν τη σημασία της. Το «χαλικούτης» προέρχεται από το αφρικανικό Χαλ Ιλ Κούτι, δηλαδή «Αφησε κάτω το κιβώτιο», φράση συνηθισμένη ανάμεσα στους αφρικανούς αχθοφόρους.

Οι Αφρικανοί “Χαλικούτες” ήταν φτωχοί μεροκαματιάρηδες, εργάτες κυρίως στο λιμάνι, αχθοφόροι, ιχθυοπώλες, βοηθοί στα σφαγεία και αλλού. Μιλούσαν αραβικά και ήταν Μουσουλμάνοι. Κυκλοφορούσαν ατημέλητοι, ντυμένοι φτωχικά, συχνά ξυπόλητοι και ζούσαν σε ταπεινά δωμάτια και παράγκες, γι’ αυτό κι η λέξη “χαλικούτης” κατάντησε συνώνυμη του απεριποίητου, “του λέτσου”, σε συνδυασμό με την ακαταλαβίστικη γλώσσα που μιλούσαν αδιάκοπα.

Αξίζει να αναφέρουμε πώς γιόρταζαν την Πρωτομαγιά οι Χαλικούτες στα Χανιά. Την 1η του Μάη ξεκινούσαν από τη συνοικία Άνω – Κουμ – Καπί και πήγαιναν στην παραλία της Νέας Χώρας. Εκεί έτρωγαν, χόρευαν και τραγουδούσαν. Στο ηλιόγερμα  έπαιρναν το δρόμο της επιστροφής χορεύοντας. Προπορευόταν ο Αλή Κογκός, ένας πανύψηλος κοκαλιάρης Αράπης χτυπώντας ρυθμικά την τραμπούσκα του. Οι Χανιώτες, Τούρκοι και Έλληνες περίμεναν την πομπή. Όταν η πομπή έφτανε στη συνοικία του Άνω – Κουμ – Καπί, διαλυόταν ήσυχα. Την Εποχή της Κρητικής Πολιτείας η πορεία σταματούσε μπροστά στο παλάτι του πρίγκιπα. Για να τιμήσουν τον πρίγκιπα τραγουδούσαν ρυθμικά ένα τραγούδι, το οποίο ήταν δικό τους δημιούργημα.

Ομως, παρ’ όλο που έζησαν στο νησί για τρεις αιώνες, οι χαλικούτες αγνοήθηκαν από τους συγγραφείς, εκτός από περιστασιακές αναφορές, και εξαφανίστηκαν, χωρίς να γνωρίζουμε πού βρίσκονται σήμερα και αν θυμούνται κάτι από τους προγόνους τους που έζησαν στην Κρήτη».

Ο αναγνώστης μπορεί να πάρει ουσιαστικές πληροφορίες σχετικά με την εγκατάσταση των Αφρικανών στην Κρήτη, τα επαγγέλματα, την ενδυμασία, τη θρησκεία τους. Υπάρχει επίσης αναφορά στους περιηγητές της εποχής, σε λογοτέχνες.

Ο Αλή Γκογκό, η Αμπλά, ο Σαλής Χελιδωνάκης ήταν μερικοί από όσους επέλεξαν να παραμείνουν στην Κρήτη μέχρι τον θάνατό τους. Ο συγγραφέας, όμως, παρουσιάζει και μερικούς απ’ τους σημερινούς απογόνους των Αφρικανών της Κρήτης που συνάντησε στα ταξίδια του στην Τουρκία και τη Λιβύη.

agonaskritis.gr

Φωτός: sadentrepese.blogspot.gr

Οι Αφρικανοί στην Κρήτη: Χαλικούτες

«Χαλικούτης», μια λέξη άγνωστη για πολλούς, που ακούγεται σήμερα ελάχιστα και υποτιμητικά σε ορισμένες περιοχές της Κρήτης, χωρίς ακόμα και αυτοί που την προφέρουν να γνωρίζουν τη σημασία της.

Το άγνωστο και ο παράξενος ήχος της λέξης, ως και η παντελής έλλειψη βιβλιογραφίας, με οδήγησαν σε μια τριετή έρευνα ανάμεσα σε σκλάβους, αραπάδες, χαλικούτες, χαλικούτηδες, χαλιχούτες, χαλικουτιώτες, χαλδούπηδες, Βεδουίνους, Βερβερίνους, Άραβες, Αιγυπτίους, Λίβυους, Τυνήσιους, Αλγερινούς, Τούρκους, Αβησσυνούς, Αιθίοπες, Σουδανούς, Νούβιους, Κενυάτες, Νίγηρες, Σύριους, Μουσουλμάνους, Χριστιανούς, Παγανιστές και όλους αυτούς τους Αφρικανούς, που ήλθαν αναγκαστικά και έζησαν στην Κρήτη.

Σκοπός της έρευνάς μου ήταν να συγκεντρώσω ό,τι είχε διασωθεί για τους Αφρικανούς που έζησαν στην Κρήτη από το 1669 (τέλος Ενετοκρατίας) μέχρι σήμερα ως σκλάβοι, απελεύθεροι σκλάβοι, οικονομικοί μετανάστες και ως έποικοι. Η έρευνα έγινε στην Κρήτη, Τουρκία και Λιβύη. Προσπάθησα να συγκεντρώσω και να αξιοποιήσω βιογραφικό υλικό, αφηγήσεις ζωής, εθνογραφικές, γεωγραφικές, ανθρωπογεωγραφικές και πολιτισμικές παρατηρήσεις, ως και ιστοριογραφικό και θρησκευτικό υλικό.

Οι Αφρικανοί αποτελούσαν μια ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα στις πόλεις της Κρήτης. Έζησαν στο νησί για πολλά χρόνια, αγνοήθηκαν από τους συγγραφείς, εκτός από περιστασιακές αναφορές, και εξαφανίστηκαν, χωρίς να γνωρίζουμε, πού βρίσκονται σήμερα και αν θυμούνται κάτι από τους προγόνους τους, που έζησαν στην Κρήτη.

Η ιστορία διασώζει τα ονόματα των αρχόντων, των στρατηγών, των πολιτικών ακόμα και των προδοτών. Αντίθετα αγνοεί το λαό, και ιδιαίτερα τις φτωχές κοινωνικές ομάδες που τον αποτελούν, δηλαδή τα άτομα που πρώτα γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης σε καιρό ειρήνης και πρώτα σκοτώνονται, βιάζονται και χάνουν το βίος τους σε καιρό πολέμου.

Το επάγγελμά μου είναι άσχετο με τις επιστήμες της ιστορίας, της κοινωνιολογίας, της ανθρωπογεωγραφίας, της λαογραφίας και της θρησκείας. Η έρευνα αυτή έγινε από ενδιαφέρον για τις κοινωνικές ομάδες που έζησαν και ξεχάστηκαν. Οι κρίσεις είναι εντελώς προσωπικές. Ίσως η έρευνα δεν θα είχε πραγματοποιηθεί, αν δε βρίσκονταν άνθρωποι, πολλοί εντελώς άγνωστοι σ’ εμένα μέχρι πριν, που πρόθυμα με βοήθησαν, χωρίς αντάλλαγμα, στη συγκέντρωση του υλικού και στην πραγματοποίηση αυτής της έρευνας.

Το βιβλίο αφιερώνεται στη μνήμη του Γκάνα-Κεμάλ Τούντσμαν, ενός Κρητόφωνου απογόνου απελεύθερων Αφρικανών σκλάβων, που γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1922 και πέθανε στο Αϊβαλί το 2007. Αν και άγνωστοι μεταξύ μας πριν να ξεκινήσω την έρευνα, δεθήκαμε με μια δυνατή φιλία. Φρόντισε να μου δώσει κάθε δυνατή βοήθεια για την συγκέντρωση υλικού. Δυστυχώς όμως ήλθε το μοιραίο γι’αυτόν και δεν πρόλαβε να δει το βιβλίο έτοιμο και το πρόσωπο του στο εξώφυλλο.

(πρόλογος του βιβλίου)

Be the first to comment!
 
Leave a reply »